Wstęp do Ksiąg Dydaktycznych

Księgi dydaktyczne, czyli mądrościowe stanowią w chrześcijańskim zbiorze Ksiąg świętych najmniejszą z trzech jego części. Obejmują siedem pism o charakterze poetyckim. Biblia hebrajska zna ich tylko pięć (Hi, Ps, Prz, Koh, Pnp), zaliczając je wszystkie do najmłodszej części kanonu, do tzw. Pism. Dwie pozostałe (Mdr, Syr) należą do ksiąg wtórnokanonicznych, przekazanych przez tradycję jedynie w języku greckim i reprezentujących bardziej dojrzały etap myśli objawionej.

Środowisko, w którym powstały Księgi dydaktyczne, różni się znacznie od jahwistycznego czy kapłańskiego w Pięcioksięgu oraz od prorockiego, mimo że wykazuje wielokrotne powiązanie z nimi. Tak np. Psalmy noszą ślady niemal wszystkich tendencji i prądów teologicznych, liturgicznych i etycznych, znanych w księgach historycznych i prorockich. Nadto jednak pozostają księgi dydaktyczne w ścisłym kontakcie ze środowiskami mądrościowymi starożytnego Wschodu (edomickim, egipskim, babilońskim, arabskim itp.). Religijna refleksja izraelska dostosowała tę "międzynarodową" mądrość do swojej monoteistycznej wiary i norm etyczno-prawnych, uzupełniając rodzimą refleksją. O ile popularna mądrość i jej nakazy były zawsze znane w Izraelu, pierwsze kontakty z wielkimi ośrodkami mądrościowymi można stwierdzić za czasów Salomona (1 Krl 5,9-14); władca ten pozostanie w mentalności izraelskiej na zawsze synonimem największego z mędrców.

Rodzimą formą literacką ksiąg mądrościowych jest maszal, czyli sentencja wyrażająca za pomocą rytmu prawdy natury ogólnej, wskazania, napomnienia stanowe lub popularne normy postępowania. Paralelizmy, ostre przeciwstawienia lub paradoksalne formuły mają utrwalać w pamięci aforyzmy, często przechodzące w przysłowia. Księga Przysłów stanowi zbiór tego rodzaju sentencji; występują one nie tylko we wszystkich pozostałych księgach dydaktycznych, ale także sporadycznie w pismach historycznych i prorockich. Dalszy rozwój tej formy literackiej doprowadził do powstania przypowieści, alegorii lub zwartego układu mądrościowego, jaki występuje często w późniejszych księgach (Hi, Koh, Mdr, Syr). Bardziej uroczysty, a zarazem religijny ton reprezentują Psalmy, najbardziej może izraelski pomnik literatury mądrościowej w Biblii (zob. Wstęp do Księgi Psalmów). Nie brak tu także popularnych pieśni weselnych i miłosnych, rozumianych alegorycznie (Pnp), ani wątków dramatycznych (Hi).

Zainteresowania doktrynalne biblijnych ksiąg mądrościowych koncentrują się - podobnie jak w literaturze pozabiblijnej - wokół zagadnień człowieka i jego życia. Zasadnicze tematy teologiczne, jak wybór Izraela przez Boga, Przymierze, zbawienie eschatologiczne, rozważane są (poza Psalmami i może antologią Syracha) marginesowo. Mimo to utwory te nie reprezentują czystego humanizmu o charakterze doczesnym i stanowym (jak np. w mądrości egipskiej). Człowiek rozważany jest nie tylko jako stworzenie Boże, ale pozostaje w wielokrotnej zależności od Niego, jest Jego dłużnikiem, potrzebuje Jego opieki. Jeżeli Księgi dydaktyczne nie ustają w zalecaniu mądrości - od roztropności czysto ludzkiej aż do hipostazy mądrości Bożej - towarzyszy im często powracające motto, że początkiem mądrości jest bojaźń Boża, zakładająca pobożność i wysoki poziom życia moralnego.

Stosownie do charakteru ksiąg mądrościowych postać autora lub redaktora zbioru jest drugorzędna. Chodzi przeważnie o pisma anonimowe, przypisywane niekiedy sławnym mędrcom biblijnym, głównie Salomonowi, lub pozabiblijnym (Prz, Pnp, Mdr). Nawet w księgach wymieniających autora (niektóre Ps, Syr) należy się liczyć często z wtórnymi opracowaniami starszego materiału przekazywanego ustnie. Chociaż NT przytacza (poza Psalmami) znacznie rzadziej księgi mądrościowe, przygotowały one w znacznej mierze lud Boży na przyjęcie słowa życia z ust Mądrości Wcielonej, Jezusa Chrystusa.

Następna Księga